Ματρώνη Τζατζαδάκη
Ψυχολόγος ΕΚΠΑ
Ειδ. Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεύτρια
Στη σύγχρονη κοινωνία, η έννοια της ασφάλειας έχει αναχθεί σε κυρίαρχο ζητούμενο – τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Αναζητούμε την ασφάλεια στις σχέσεις, στην εργασία, στην οικογένεια, ακόμη και στις καθημερινές μας συνήθειες. Ωστόσο, πίσω από αυτή την επιθυμία για σταθερότητα και προστασία, αναδύεται ένα λιγότερο ορατό αλλά βαθιά ψυχικό ερώτημα: πότε η ασφάλεια μετατρέπεται σε «ιδρυματοποίηση»;
Από ψυχαναλυτική σκοπιά, η ανάγκη για ασφάλεια συνδέεται πρωτίστως με τις πρώιμες εμπειρίες του βρέφους και τη σχέση του με το πρωταρχικό αντικείμενο – συνήθως τη μητέρα. Ο Donald Winnicott περιγράφει τη σημασία του «αρκετά καλού» περιβάλλοντος, μέσα στο οποίο το βρέφος βιώνει μια αίσθηση συνέχειας, προβλεψιμότητας και συναισθηματικής συγκράτησης (holding). Αυτή η εμπειρία δημιουργεί τις βάσεις για την ανάπτυξη ενός εσωτερικού αισθήματος ασφάλειας, το οποίο δεν εξαρτάται απόλυτα από εξωτερικές συνθήκες.
Όταν όμως η ασφάλεια δεν οικοδομείται ως εσωτερική εμπειρία αλλά επιβάλλεται ή αναζητείται αποκλειστικά στο εξωτερικό περιβάλλον, τότε μπορεί να λάβει τη μορφή εξάρτησης. Σε αυτή την περίπτωση, το άτομο δεν αντέχει την αβεβαιότητα, την αλλαγή ή το απρόβλεπτο. Αντίθετα, προσκολλάται σε δομές, ρόλους και σχέσεις που του παρέχουν μια ψευδαίσθηση σταθερότητας. Εδώ αρχίζει να διαφαίνεται η έννοια της «ιδρυματοποίησης».
Η ιδρυματοποίηση δεν αφορά μόνο τα κλασικά ιδρύματα (όπως ψυχιατρικά νοσοκομεία ή δομές φροντίδας), αλλά και έναν τρόπο ύπαρξης. Είναι η εσωτερική κατάσταση κατά την οποία το άτομο παραιτείται από την αυτενέργεια, τη δημιουργικότητα και την προσωπική ευθύνη, προκειμένου να διατηρήσει μια αίσθηση προστασίας. Πρόκειται για μια ψυχική οργάνωση που ευνοεί την παθητικότητα και την προσαρμογή, συχνά εις βάρος της αυθεντικότητας.
Ο Wilfred Bion, αναφερόμενος στη λειτουργία της σκέψης και της επεξεργασίας των εμπειριών, τονίζει τη σημασία της ικανότητας να «αντέχει κανείς το μη-γνωστό» (negative capability). Όταν αυτή η ικανότητα είναι περιορισμένη, το άτομο τείνει να αναζητά άκαμπτες δομές που θα του προσφέρουν βεβαιότητα. Έτσι, η ασφάλεια μετατρέπεται σε άμυνα απέναντι στο άγχος του άγνωστου και του απρόβλεπτου.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Melanie Klein περιγράφει πώς το άγχος αποχωρισμού και η δυσκολία ενσωμάτωσης των «καλών» και «κακών» πτυχών του αντικειμένου μπορεί να οδηγήσει σε προσκόλληση σε ιδεατές καταστάσεις ασφάλειας. Το άτομο επιδιώκει να διατηρήσει μια ψυχική ισορροπία μέσω της αποφυγής της σύγκρουσης και της αμφιθυμίας, καταφεύγοντας σε δομές που περιορίζουν την εσωτερική του ελευθερία.
Στην καθημερινότητα, η ιδρυματοποίηση μπορεί να εμφανίζεται με πολλούς τρόπους: σε ανθρώπους που παραμένουν σε σχέσεις που δεν τους ικανοποιούν αλλά τους «κρατούν ασφαλείς», σε επαγγελματικά περιβάλλοντα όπου η σταθερότητα υπερισχύει της εξέλιξης, ή ακόμη και σε προσωπικές επιλογές που καθορίζονται περισσότερο από τον φόβο παρά από την επιθυμία.
Η ψυχαναλυτική διεργασία έρχεται να φωτίσει αυτή τη λεπτή αλλά κρίσιμη διάκριση: η ασφάλεια δεν είναι συνώνυμη της ακινησίας. Αντίθετα, η πραγματική ασφάλεια εμπεριέχει την ικανότητα του ατόμου να αντέχει την αβεβαιότητα, να επεξεργάζεται τις εσωτερικές του συγκρούσεις και να διατηρεί μια αίσθηση συνέχειας ακόμη και μέσα στην αλλαγή.
Η μετάβαση από την ιδρυματοποίηση στην ψυχική ελευθερία δεν είναι εύκολη. Συχνά συνοδεύεται από άγχος, αμφιβολία και την ανάγκη επαναπροσδιορισμού των εσωτερικών αναπαραστάσεων. Ωστόσο, αποτελεί μια βαθιά δημιουργική διαδικασία, μέσα από την οποία το άτομο μπορεί να ανακτήσει την αίσθηση του εαυτού ως ενεργού υποκειμένου.
Εν τέλει, το ερώτημα «Ασφάλεια ή ιδρυματοποίηση;» δεν καλεί σε μια διχοτομική απάντηση, αλλά σε μια εσωτερική διερεύνηση. Πού τελειώνει η προστασία και πού αρχίζει ο περιορισμός; Πότε η σταθερότητα μας στηρίζει και πότε μας εγκλωβίζει;
Ίσως η ουσιαστική ασφάλεια να μην βρίσκεται στην αποφυγή του κινδύνου, αλλά στην ικανότητα να ζούμε με αυτόν – χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας.
